Генеративті жасанды интеллектіні пайдалану саясаты

«Eurasian Journal of History» журналы академиялық жазуда, аудармада, тілдік редакциялауда, деректерді өңдеуде, дереккөздерді іздеуде және ғылыми коммуникацияның өзге де кезеңдерінде генеративті жасанды интеллект (ЖИ) пен ЖИ негізіндегі технологиялардың жиі қолданылып келе жатқанын мойындайды. Бұл технологиялар зерттеушілерге қолжазбаның анықтығын және тілдік сапасын жақсартуға көмектесе алады. Алайда, ЖИ пайдалану барысында академиялық адалдық, ашықтық, жауапкершілік, құпиялылық, дереккөздердің сенімділігі және адам авторлығы қағидаларын қатаң сақтау қажет.

Генеративті жасанды интеллектіні пайдалану саясатының аясында генеративті ЖИ ұғымына ірі тілдік модельдер, чат-боттар, мәтін және сурет генераторлары, машиналық аударма жүйелері, бағдарламалық көмекшілер, деректерді өңдеу құралдары, сілтемелерді тексеру және рәсімдеу құралдары, сондай-ақ мәтінді, суреттерді, деректерді және басқа да ғылыми мазмұнды жасауға, өзгертуге, жинақтауға, аударуға, жіктеуге немесе түсіндіруге қабілетті өзге де технологиялар жатады. Мұндай құралдарға ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot, DeepSeek, DALL-E, Midjourney, Canva AI, Grammarly AI және басқа да ұқсас жүйелер кіреді.

Генеративті ЖИ құралдары қолжазбаның авторы немесе қосалқы авторы ретінде көрсетілмеуі тиіс. Автор зерттеудің дәлдігі, түпнұсқалығы, ғылыми тұтастығы, соңғы мазмұны және жарияланған нәтижесі үшін жауапты. ЖИ құралдары жұмыстың мазмұны үшін жауапты бола алмағандықтан, сонымен қоса зерттеу туралы сұрақтарға жауап беруге, дереккөздердің сенімділігін растауға немесе қолжазбаның соңғы нұсқасын бекітуге қабілетсіз болғандықтан, олар авторлық өлшемдеріне сәйкес келмейді. Қолжазбаның барлық бөліктері, оның ішінде ЖИ құралдарының көмегімен дайындалған фрагменттер үшін толық жауапкершілік авторларға жүктеледі.

Авторлар генеративті ЖИ-ді тек шектеулі және жауапты түрде пайдалана алады. Рұқсат етілетін қолдану қолжазбаның грамматикасын, орфографиясын, пунктуациясын, синтаксисін, оқылымдылығын, академиялық стилін, аударма сапасын және тілдік анықтығын жақсартуды қамтуы мүмкін. Барлық жағдайда ЖИ тек көмекші құрал ретінде қолданылуы тиіс және автордың ғылыми еңбегін алмастырмауы керек. Авторлар ЖИ көмегімен алынған кез келген мәтінді немесе нәтижені мұқият тексеруге, редакциялауға және верификациялауға міндетті.

Генеративті ЖИ-ді тарихи зерттеудің, деректанулық талдаудың, тарихнамалық шолудың, ғылыми дәлелдеудің, тарихи фактілерді түсіндірудің немесе қорытынды жасаудың орнына қолдануға жол берілмейді. Авторлар ЖИ-ді тарихи фактілерді ойдан шығару, жалған архив құжаттарын жасау, жалған дәйексөздер құрастыру, ойдан шығарылған тарихнама ұсыну, дәлелденбеген интерпретациялар беру немесе тексерілмеген ақпаратты ғылыми дәлел ретінде көрсету үшін пайдаланбауы тиіс. Тарихи зерттеуде дереккөздердің түпнұсқалығы, шығу тегі, контексті және сыни түсіндірмесі ерекше маңызды, сондықтан ЖИ көмегімен алынған кез келген мәлімет нақты және сенімді дереккөздер арқылы тексерілуі керек.

Авторларға генеративті ЖИ-ді тарихи деректерді (архив құжаттарын, фотосуреттер, карталар, кестелер, қолжазбалар, ресми актілер, ауызша тарих материалдары және тарихи дәлел ретінде ұсынылатын кез келген басқа дереккөздер)  жасау, өзгерту немесе бұрмалау үшін пайдалануға тыйым салынады. ЖИ сурет немесе құжат элементтерін олардың дәлелдік мәніне әсер ететіндей түрде жою, қосу, жасыру, күшейту немесе өзгерту үшін қолданылмауы тиіс. Ал контрастты, ажыратымдылықты немесе түс балансын техникалық тұрғыдан түзетуге тек бастапқы мазмұн өзгермеген, жасырылмаған және бұрмаланбаған жағдайда ғана рұқсат етіледі.

Генеративті ЖИ-ді ойдан шығарылған сілтемелер, жалған дәйексөздер, жалған архив шифрлары, дәл емес библиографиялық сипаттамалар немесе жаңылыстыратын ақпарат жасау үшін пайдалану – жариялау этикасын өрескел бұзу болып саналады.

Барлық сілтемелер, дәйексөздер, архив шифрлары, DOI нөмірлері, бет нөмірлері және библиографиялық жазбалар нақты, дәл және тексерілетін болуы тиіс. Авторлар қолжазбаны жібермес бұрын әрбір дереккөзді өз бетінше тексеруге жауапты. ЖИ жасаған сілтемелер авторлар олардың бар екенін, дәлдігін және зерттеу тақырыбына сәйкестігін тәуелсіз түрде тексермейінше мақалаға енгізілмеуі тиіс.

Егер автор/авторлар қолжазбаны дайындау барысында генеративті ЖИ немесе ЖИ негізіндегі технологияларды пайдаланса, бұл фактіні анық және ашық көрсетуі тиіс. Мәлімдемеде құралдың немесе сервистің атауы, нұсқасы бар болса, әзірлеушісі немесе жеткізушісі, қолдану мақсаты және аталған құрал пайдаланылған жұмыс бөлігі көрсетілуі керек. ЖИ қолданылғаны туралы ақпарат мақала жіберілген кезде ілеспе хатта да, қолжазбаның өзінде де берілуі тиіс. Мақала мәтінінде мұндай мәлімдеме әдебиеттер тізімінің алдында «Генеративті ЖИ құралдарын пайдалану туралы мәлімдеме» атты жеке бөлімде орналастырылады.

Ұсынылатын тұжырым:

Генеративті ЖИ құралдарын пайдалану туралы мәлімдеме

Мақаланы жазу барысында автор(лар) [ЖИ құралының/сервисінің атауы, нұсқасы (бар болса), әзірлеушісі/жеткізушісі] құралын [мақсатын көрсету: тілді, грамматиканы, оқылымдылықты, аударма сапасын немесе академиялық стильді жақсарту] үшін пайдаланды. Аталған құралды/сервисті қолданғаннан кейін автор(лар) мазмұнды қажетіне қарай тексеріп, верификациялап және редакциялап шықты және жарияланған мақаланың дәлдігі, түпнұсқалығы, адалдығы мен соңғы мазмұны үшін толық жауапкершілікті өз мойнына алады.

Егер ЖИ құралдары тек орфографияны, грамматиканы немесе сілтемелердің техникалық рәсімделуін базалық тексеру үшін қолданылып, ғылыми мазмұн, интерпретация, дереккөздер немесе қорытындылар жасамаған болса, мұндай пайдалануды көрсету, әдетте, талап етілмейді. Алайда күмән туған жағдайда авторларға тиісті құралдың пайдаланылғанын көрсету ұсынылады.

Егер ЖИ мақаланың мазмұнында, соның ішінде деректерді өңдеу, цифрлық гуманитаристика әдістері, корпус талдауы, аударма талдауы, статистикалық өңдеу, суреттерді тану, транскрипциялау, OCR түзету, картографиялау, желілік талдау немесе басқа зерттеу рәсімдері үшін пайдаланылса, авторлар бұл туралы «Материалдар мен әдістер» бөлімінде сипаттауға міндетті. Сипаттама оқырмандар, рецензенттер және редакторлар құралдың қалай қолданылғанын, қандай деректер немесе дереккөздер өңделгенін, құралдың қай нұсқасы пайдаланылғанын және алынған нәтижелердің авторлар тарапынан қалай тексерілгенін түсіне алатындай жеткілікті толық болуы тиіс.

Авторлар құпия, қолжетімділігі шектеулі, авторлық құқықпен қорғалған, жарияланбаған, жеке немесе заңмен қорғалатын материалдарды генеративті ЖИ құралдарына жүктемеуі тиіс.

Генеративті ЖИ-ді плагиат жасау, дереккөзді көрсетпей қайта жазу, алынған мәтінді жасыру, түпнұсқалықты тексеру жүйелерін айналып өту немесе авторлықты бұрмалау үшін пайдалану қатаң түрде тыйым салынады. Журнал қолжазбаларды бағалау кезінде түпнұсқалықты тексеру жүйелерін, сілтемелерді верификациялау құралдарын, суреттерді талдау әдістерін, ЖИ-дің ашылмаған қолданылуын анықтау құралдарын және басқа редакциялық құралдарды пайдалануға құқылы.

Рецензенттер "Eurasian Journal of History" журналына ұсынылған қолжазбаларды рецензиялау, жинақтау, бағалау, аудару немесе олар бойынша ұсыныстар дайындау үшін генеративті ЖИ құралдарын пайдаланбауы тиіс. Рецензиялау — адамға тән ғылыми пайымдауды, сыни ойлауды, пәндік құзыреттілікті және жауапкершілікті талап ететін құпия сараптамалық процесс. Рецензиядағы қолжазба құпия құжат болып табылады және ол кез келген ЖИ құралдарына, чат-боттарға, тілдік модельдерге немесе үшінші тарап платформаларына жүктелмеуі, көшірілмеуі, жинақталмауы немесе берілмеуі тиіс. Бұл тыйым кестелерге, суреттерге, архив құжаттарына, жарияланбаған деректерге, қосымша материалдарға және рецензиялық есептерге де қолданылады.

 

Редакторлар генеративті ЖИ құралдарын редакциялық шешімдер қабылдау, қолжазбалардың ғылыми сапасын бағалау, рецензенттердің пікірлерін талдау немесе қолжазбаны қабылдау, қайта қарауға жіберу не қабылдамау туралы шешім шығару үшін пайдаланбауы тиіс. Редакциялық шешімдер адам жауапкершілігін, академиялық сараптаманы, этикалық пайымдауды және есеп берушілікті талап етеді. Журналға ұсынылған барлық материалдар, оның ішінде қолжазбалар, рецензиялар, авторлардың жауаптары, редакциялық хат-хабарлар, деректер, суреттер және қосымша файлдар құпия ретінде қарастырылуы тиіс.

Редакциялық алқа қолжазбаны жіберу, рецензиялау, түзету, баспаға дайындау немесе жарияланғаннан кейінгі бағалау кезеңдерінің кез келгенінде авторлардан ЖИ құралдарын пайдалану туралы түсініктеме сұрауға құқылы. Егер ЖИ-дің ашылмаған, жаңылыстыратын немесе орынсыз қолданылғаны туралы күдік туындаса, журнал қосымша ақпаратты, бастапқы дереккөз материалдарын, қолжазба нұсқаларын, деректерді, архивтік сілтемелерді немесе жұмыстың түпнұсқалығы мен шынайылығын растайтын өзге де дәлелдерді талап ете алады. Қанағаттанарлық түсініктеме берілмеген жағдайда қолжазба қабылданбауы, рецензиялау процесі тоқтатылуы, түзету жариялануы, алаңдаушылық білдіруі, мақала кері қайтарылуы немесе басқа редакциялық шаралар қолданылуы мүмкін.

Осы саясатты бұзу жарияланым этикасын бұзу ретінде қарастырылады. Елеулі бұзушылықтарға ЖИ-ді автор ретінде көрсету; ЖИ жасаған қолжазбаларды ашып көрсетпей ұсыну; тарихи фактілерді, дәйексөздерді, архивтік сілтемелерді немесе библиографиялық дереккөздерді ойдан шығару; плагиатты жасыру үшін ЖИ-ді пайдалану; тарихи айғақ ретінде ұсынылған суреттерді немесе құжаттарды бұрмалау; рецензиялау немесе редакциялық бағалау барысында құпия қолжазбаларды ЖИ құралдарына жүктеу; сондай-ақ зерттеу немесе мәтінді дайындау процесіндегі ЖИ рөлін бұрмалау жатады. Бұзушылықтың сипаты мен деңгейіне қарай журнал қолжазбаны қабылдамауы, авторлардың ұйымына хабарлауы, түзету немесе ретракция жариялауы, сондай-ақ жарияланым этикасы саясатына сәйкес өзге де шаралар қабылдауы мүмкін.

Eurasian Journal of History журналы ғылыми коммуникациядағы инновацияларды жауапты қолдануды қолдайды. Сонымен бірге тарихи зерттеу тексерілетін дереккөздерге, сыни талдауға, ашық әдіснамаға, дәл цитаталауға және адамға тән ғылыми жауапкершілікке негізделуі тиіс деп есептейді. Генеративті ЖИ авторларға шектеулі техникалық немесе тілдік міндеттерде көмектесе алады, бірақ ол тарихшының дереккөздермен жұмысын, авторлық интерпретацияны және академиялық жарияланымның этикалық міндеттерін алмастырмауы керек.