Вне системы: как в 1920-е годы в Казахстане создавали категорию «лишенцев»

Аңдатпа

Мақала 1920-жылдардағы кеңестерге сайлау науқандары кезінде Қырғыз/Қазақ автономиялық Республикасындағы сайлау құқықтарын шектеу саясатын талдауға арналған. Тақырып кеңес тарихы контексіндегі дәстүрлі қоғамды модернизациялау, әлеуметтік инженерия және саяси кемсітушілік процесін зерттеу тұрғысынан өзекті. Авторлар кеңестік жүйені құру және биліктің халықтың «кеңестік емес» топтарына қатысты кемсітушілік шараларды қолдануы арқылы оның тұрақтылығын қамтамасыз ету тұрғысынан қоғам мен билік арасындағы қарым-қатынас мәселесіне назар аударған. Зерттеудің мақсаты сайлау құқығынан айырылған халық топтарының саны мен құрамының динамикасын анықтау. Кеңестік сайлау құқығынан айыру институтын зерделеу үшін одақтық, ресейлік және республикалық деңгейлердің нормативтік өкімдік актілері; әртүрлі деңгейдегі сайлау комиссияларының есептік іс қағаздары; сайлау статистикасы пайдаланылды. Ресей мен Қазақстанның архивтерінде, соның ішінде сайлау науқандарының барысы мен қорытындыларына қатысты іс қағаздарын жүргізуде елеулі деректі кешендер жинақталды. Автономия және жекелеген әкімшілік бірліктер бойынша жалпы айырылғандар бойынша сандық деректер ұсынылған. Халықтың барлық санаттарын саяси өмірден алып тастауға мүмкіндік беретін сайлау құқығынан айыру институты түріндегі кемсітушілік моделінің негізін қалыптастыру көрсетілген. КАССР Орталық сайлау комитеті мен өңірлік сайлау комиссияларының жарияланған және жарияланбаған деректерін салыстырмалыталдау сайлау қорытындыларына да, сайлау құқығынан айырылған адамдар санына да қатысты статистика деректерінде айтарлықтай алшақтық болғанын анықтауға мүмкіндік берді. Статистикада келтірілген айырылғандар саны бойынша салыстырмалы көрсеткіштер сайлау науқандарының қорытындылары бойынша нақты цифрлық көрсеткіштердің өзгеру динамикасын белгілеуге мүмкіндік бермейді. Осыған қарамастан, 1926/1927 және 1928/1929-жылдардағы сайлау науқандары кезінде «айырылғандардың» күрт өсуі (үш есе) тіркелді деп айтуға болады. Саяси негіздер бойынша кемсітілген адамдар тобының кеңеюі, сондай-ақ халықтың осы санаттарын есепке алу ережелерінің қатаңдауы орын алғаны анықталды. Кеңестерге сайлау өткізу жөніндегі нұсқаулықтарды талдау негізінде автономия билігі сайлау құқығынан айырылған адамдар санын көбейтуге мүдделі деген қорытындыға келді, өйткені бұл сайлау процесін бақылауға алуға және қазақ халқын қарқынды кеңестендіруді бастауға мүмкіндік берді.