Практики конструирования локального прошлого и сибирской идентичности в региональных медиа

Аңдатпа

Мақалада Еділ бойы, Орал, Сібір және Қиыр Шығыс өңірлерінің 2020-2023 жылдар аралығындағы жергілікті тарихи жадқа қатысты медиа материалдарына мәтіндік талдау жасалды және қазіргі Ресейдегі Сібір тарихы мен сібірлік бірегейлік туралы ойдың қалыптасуына медиакоммуникацияның қалай ықпал ететіні талданды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы — жергілікті тарихи жады контексінде трансляцияланатын жергілікті бірегейлік нарративтерді талдау үшін Ресейдің шығыс бөлігіндегі медиациялық жергілікті интернет БАҚ-тың көпжылдық массивін зерттеу. Мақалада бірегейлік әлеуметтік топ ішіндегі ұқсастықты анықтайтын шартты дискурстық құрылым ретінде қарастырылады. Осылайша зерттеу әлеуметтік конструктивистік тәсіл шеңберінде, коммуникация теориясының әдіснамалық құралдарын пайдалану арқылы жүзеге асырылған. Мәтіндік талдаудың негізін 2020-2023 жылдардағы аймақтық интернет дереккөздерден алынған мәтіндер корпусы құрайды. Материалдар «Сібірдің қосылуы», «Сібірдің жаулап алынуы», «Сібірді игеру», «Сібір және Ресей» сияқты кілттік сөз тіркестері бойынша іріктелді. Жалпы деректер көлемі 1,2 миллион таңбадан асты. Мәтіннің формальды қайта құрылымдалуынан кейін лексемалардың жиілік талдауы, сонымен қатар контекстік және дискурс талдау жүргізілді. Бұл тәсіл тарихи оқиғалар мен тұлғаларға қатысты медиадискурстардың бағалау сипаттарын айқындауға мүмкіндік берді. Жалпы алғанда, мәтіндік талдау зерттелген медиамәтіндерде жергілікті топонимдер мен лексемалардың басым екенін, этникалыққа қарағанда территориялық лексемалардың үстем екенін, сондай-ақ «халыққа» қатысты әлеуметтік топтарды сипаттайтын лексемалардың «элитаға» қатысты лексемалардан басым екенін көрсетті. Тарихи оқиғалар мен тұлғаларды бағалау талдауы олардың бейтарап сипатта берілгенін анықтады. Жергілікті медиа таратып отырған нарративтерде айқын жағымды «қаһармандар» да, айқын жағымсыз «жаулар» да жоқ (мысалы, «Сібірді азат еткен» Ермак пен «басқыншы» Күшім образы). Кейіпкерлердің сипаттамасы көбіне бейтарап сипатта берілген. Бұл жергілікті оқиғалар мен тұлғалар нақты бағытталған тарихи мифті қалыптастыруда белсенді рөл атқармайды, сібірліктердің тарихи жадында «шеткері орында» қалып отырғанын көрсетеді. Зерттеу сібірлік өңірлік бірегейлік жөніндегі ғылыми талқылауларға үлес қосады, себебі ол сібірліктердің жергілікті автостереотиптерін (социологиялық деректер бойынша белгілі) және жергілікті БАҚ-та тарайтын нарративтерді салыстыра талдауға мүмкіндік береді. Зерттелген мәтіндерде өткен дәуірдің кейіпкерлері мен оқиғаларына қатысты бейтарап сипаттамалар басым болғандықтан, әлеуметтік конструктивистік тұрғыдан алғанда жергілікті медиадискурстарда «өзіміз» бен «бөгделердің» айқын шекарасы жоқ деген қорытынды жасауға болады. Сондықтан бұл нарративтер нақты жергілікті бірегейлікті қалыптастырудың берік негізі бола алмайды; керісінше, олар оны жалпыресейлік ұлттық мифтің шеңберінде бұлдыратып, жергілікті өткеннің екінші дәрежелі сипатын айқындайды. Жергілікті медиадискурстар елдің шығыс бөлігі үшін ортақ тарихи өткеннің біртұтас бейнесін қалпына келтірмейді. Осылайша, қазіргі аймақтық медиа сібірлік бірегейліктің дамуына емес, оның бұлыңғырлануы мен деконструкциялануына көбірек ықпал етеді деген тұжырым жасалады.