History of the Alash Movement in the Research of Hasan Oraltay

Аңдатпа

Мақала Алаш ұлт-азаттық қозғалысының тарихын зерттеудегі қазақ диаспорасының көрнекті өкілі Хасан Оралтайдың ғылыми және публицистикалық мұрасын талдауға арналған. Зерттеудің өзектілігі кеңестік тоталитарлық жүйе мен идеологиялық цензура жағдайында ұлттық тарихтың бұрмалануына қарсы тұрған баламалы тарихнамалық деректерді ғылыми айналымға енгізу қажеттілігімен айқындалады. Авторлар «Қырғиқабақ соғыс» кезеңіндегі идеологиялық текетірес контексінде Хасан Оралтайдың Мюнхен қаласындағы «Азаттық» радиосындағы қызметі мен Түркия және Еуропа басылымдарында жарық көрген еңбектерін кешенді түрде қарастырады. Зерттеу барысында
салыстырмалы-тарихи, проблемалық-хронологиялық әдістер және контент-талдау тәсілдері қолданылды. Бұл әдістер кеңестік ресми тарихнама мен Хасан Оралтай ұсынған диаспоралық көзқарас арасындағы түбегейлі қайшылықтарды ашуға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижесінде Х. Оралтайдың Алаш тарихын зерттеудегі нақты үлесі анықталды: ол Еуропа архивтері (Хельсинки, Лондон) негізінде «Айқап» журналы мен «Қазақ» газеті арасындағы жасанды дұшпандық туралы кеңестік тарихнаманы жоққа шығарады. Сондай-ақ, Алаш Орда үкіметі мен Түркістан автономиясының сабақтастығын дәлелдеп, Мағжан Жұмабайұлының мұрасын халықаралық деңгейде насихаттады. Сонымен қатар, оның «Central Asian Survey» беделді ғылыми журналындағы жарияланымдары арқылы Алаш тақырыбын батыстық академиялық ортаға интеграциялағаны көрсетілген. Мақалада Хасан Оралтайдың еңбектері тек тарихи дерек қана емес, сонымен бірге отарсыздану және ұлттық жадыны сақтау механизмі ретінде бағаланады. Оның зерттеулері қазіргі Қазақстан тарихнамасы үшін маңызды дереккөз және ХХ ғасырдағы ұлт зиялыларының саяси күресін объективті түсінуге септігін тигізеді.