Полицейский надзор за деятельностью казахской интеллигенции и народного меценатства в сфере издательства (1913–1917 гг.)

Аңдатпа

Мақалада А. Байтұрсынов пен М. Дулатовтың жетекшілігімен қазақ ұлттық интеллигенциясы өкілдері құрған «Азамат» оренбургтік баспагерлік серіктестігінің қызметіне жүргізілген полиция бақылауы қарастырылған. Аталған бірлестік ерікті халықтық қайырымдылыққа негізделген тұрақты қаржылық жүйе қалыптастырып, «Алаш» қозғалысының идеологиялық ұстанымдарын іске асыруға елеулі үлес қосты. Бұл үдеріс әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында және 1917 жылғы Ақпан төңкерісі қарсаңында айқын көрініс тапты. Мұндай жағдай патша өкіметінің қадағалау органдарының алаңдаушылығын тудырмай қоймады, өйткені даладағы меценаттық қызмет айыппұлдар мен санкциялар салдарынан қазақ баспасөзінің күйреуіне жол бермей, оның өміршеңдігін сақтап отырды. Мақалада алғаш рет Орынбор губернаторы кеңсесінің іс жүргізу материалдары ғылыми айналымға енгізіліп отыр. Бұл архивтік деректерде А. Байтұрсынов, М. Дулатов және Ә. Бөкейхановқа қатысты полицияның бақылау шаралары, сондай-ақ негізгі мақсаты «Қазақ» газетін қаржылай қолдау болған «Азамат» серіктестігінің қызметіне қарсы патша әкімшілігі қолданған әрекет тәсілдері көрсетілген. «Азамат» серіктестігіне жүргізілген полиция бақылауы баспа өнімдерінің мазмұны мен жарияланымдарын қадағалаумен ғана шектелмей, қаржыландыру көздерін, жазылушыларды, хатхабар алмасуды, редакторлар мен меценаттардың жеке байланыстарын бақылауды да қамтыды. Мұндай бақылау жүйесі империялық әкімшіліктің баспасөздің ұлттық топтасу құралына айналуына жол бермеуге ұмтылғанын көрсетеді. Қадағалау органдарының құжаттарын талдау патша әкімшілігінің баспагерлік серіктестіктерге қатысты саясаты репрессиялық-профилактикалық сипатта болғанын, ұлттық сана-сезімнің өсуін тежеуге бағытталғанын айқындайды. Сонымен қатар мақалада
ауқатты қазақтардың заңды мерзімді басылымды қолдаудағы рөліне ерекше назар аударылады. Бұл қолдау редакцияға 1913 жылдан 1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін қазақ тіліндегі газетті тұрақты түрде шығарып тұруға мүмкіндік берді.