Lithuanians in the Kazakh SSR: Deportation Policy, Forced Settlement, and Rehabilitation (1940-1956)

Аңдатпа

Мақалада 1940-1956 жылдардағы Қазақ КСР-дегі литва қоғамдастықтарының тарихи тағдыры зерделенген. Литвалықтардың қазақ жеріне келуі сталиндік депортациядан бұрын басталғанын атап өту керек, яғни ХХ ғасырдың басында Столыпин аграрлық реформасы кезеңінде литвалық шаруа отбасыларының белгілі бір бөлігі өз еркімен қоныс аударған болатын. Алайда мәжбүрлі кезең 1941 жылғы жаппай депортация операцияларымен басталып, 1944-1948 жылдардағы кезекті толқынмен жалғасты. Мыңдаған литва азаматтары Қазақстанға тасымалданып, еңбекпен түзеу лагерьлеріне жіберілді, арнайы қоныстарға орналастырылды немесе жерімен де, адамдарымен де ешқандай байланысы жоқ шалғай аудандардағы колхоздарға жіберілді. Зерттеудің негізгі өзегі — жылдар бойғы шектеулі жүріс-тұрыс, ауыр дене еңбегі, Сталин қайтыс болғаннан кейін басталған баяу әрі біркелкі емес ақтау процесін зерделеу. Жұмыс екі негізгі мұрағат қорына, яғни Ресей Федерациясының мемлекеттік мұрағатына және Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағатына сүйенеді. Оларға қоса жарияланған құжаттар жинақтары, аман қалғандар мен олардың ұрпақтарының жеке естеліктері, сондай-ақ Қазақстан, Ресей, Литва мен Батыс елдерінде соңғы отыз жылда жинақталған ғылыми еңбектер пайдаланылды. Аталған дереккөздерді өзара салыстыру депортацияланғандардың жалпы санын бұрынғы тұжырымдардан нақтырақ белгілеуге, олардың бағытталған облыстары мен аудандарын анықтауға, күнделікті тіршілік жағдайларын — еңбек, азық-түлікпен қамтамасыз етілуін, медициналық көмекті, жер аударылған адамдардың мәдени болмысын сақтау жолдарын егжей-тегжейлі қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Хронологиялық құрылым алты дербес кезеңді қамтиды. Депортацияланған литвалықтар ең көп шоғырланған үш облысқа — Қарағанды, Павлодар және Шығыс Қазақстанға ерекше мән берілді. Зерттеуде литвалықтардың 1954 жылғы Кеңгір лагерлік көтерілісіне қатысуы да қарастырылып, нақты литвалықтар тарапынан бұл оқиғаның әлі жеткіліксіз зерттелгені айтылады. Алайда бүкіл мақала арқылы қарастырылатын басты мәселенің бірі — қалыптасқан тарихнамада назардан тыс қалып келген құбылыс — қарапайым қазақ отбасыларының өздерінің қиын жағдайына қарамастан мүлдем жоқшылықпен келген адамдарға өз еріктерімен аз-кем тамағын, киімін, баспанасын бөліскен таңғажайып ізгілігі. Әдіснамалық тәсіл төрт ұлттық зерттеу дәстүрін — қазақстандық, ресейлік, литвалық және батыстықты, яғни әрқайсысының өзіндік мұрағаттық базасы мен талдау тұғырнамасын біріктіреді. Қорытындылай айтсақ, кеңестік депортация тарихының осы тарауы әлі жеткіліксіз зерттелген, сақталған мұрағат қорының аз ғана бөлігі цифрландырылған және бір-бірін тікелей толықтыратын жинақтарға ие Қазақстан мен Литва академиялық мекемелері арасындағы мазмұнды ғылыми ынтымақтастықтың іс жүзінде әлі басталмағаны байқалады.