Artificial intelligence and the “Coloniality of Knowledge”: Examining WesternCentric Narratives in Historical Outputs

Аңдатпа

Мақалада заманауи жасанды интеллект (ЖИ) жүйелерінің «білімнің отаршылдығы» тұжырымдамасы арқылы батысцентрлік тарихи нарративтерді қалай қайта өндіретіні қарастырылған. Анибаль Киханоның теориялық негізіне сүйене отырып, зерттеу ЖИ арқылы жасалған интерпретациялар империялық білім өндірісінен бастау алатын тұрақты эпистемологиялық иерархияларды қалай бейнелейтінін талдайды. Атап айтқанда, мақала ЖИ жүйелері батыстық тарихи тәжірибелер мен интерпретацияларды батыстық емес көзқарастардан жоғары қоя ма деген мәселені зерттейді. Зерттеудің жаңалығы — бастапқыда Латын Америкасы контексінде қалыптасқан «білімнің отаршылдығы» тұжырымдамасын ЖИ арқылы жасалған тарихи нарративтерді талдау, әсіресе Сібір мен Орталық Азияға қатысты қолдануын зерделеу. Бұл зерттеу аталған тұжырымдаманың географиялық және аналитикалық аясын кеңейтіп, тарихи білім өндірісіндегі ЖИ-дің біржақтылығы жөніндегі қазіргі ғылыми пікірталастарға үлес қосады. Зерттеуде сапалық салыстырмалы әдіс қолданылды. ChatGPT, Gemini және DeepSeek сияқты үш ЖИ жүйесінің жауаптары талданып, Ермак Тимофеевич, Михаил Скобелев, Михаил Черняев және Кенесары Қасымұлына қатысты бірдей сұрақтар қойылды. Нәтижелер барлық жүйелерде ұқсас заңдылықтардың бар екенін көрсетті: ЖИ-дің нарративтері көбінесе империялық акторларды, әсіресе Ресей империясымен байланысты тұлғаларды басты рөлде көрсетеді, ал Сібірдегі байырғы халықтар мен Орталық Азиядағы саяси құрылымдарды екінші дәрежелі немесе реактивті ретінде сипаттайды. «Экспансия», «жаулап алу», «басып алу» сияқты терминдер империялық зорлық-зомбылықты қалыпты құбылыс ретінде көрсетіп, тарихи процестерді заңды әрі сөзсіз ретінде бейнелейді. Сонымен қатар ЖИ жүйелері жиі батыстық әскери тарихнамаға негізделген аналитикалық тәсілдерді қолдана отырып, жергілікті әлеуметтік-саяси жүйелердің күрделілігін қарапайымдандырады және байырғы білім жүйелері мен ауызша дәстүрлерді елеусіз қалдырады. Зерттеу нәтижелері ЖИ жүйелері тек үстем тарихи нарративтерді қайталап қана қоймай, дискурстық нормаландыру, империялық дереккөздерді басым қолдану және жергілікті көзқарастарды маргинализациялау арқылы «білімнің отаршылдығын» нығайтатынын көрсетеді. Бұл үрдістер эпистемологиялық иерархиялардың сақталуына және цифрлық білім өндірісіндегі теңсіз билік қатынастарының қайта өндірілуіне ықпал етеді. Жалпы алғанда, зерттеу нәтижелері ЖИ жүйелерін оқытуда инклюзивті, контекстке сезімтал және эпистемологиялық тұрғыдан әртараптандырылған тәсілдердің қажеттілігін көрсетеді. Бұл тарихи нарративтердегі біржақтылықты
азайтып, жасанды интеллект дәуірінде неғұрлым теңгерімді білім жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.