The 1928 Confiscation of Bai Households in Kazakhstan: Theoretical and Methodological Approaches to Studying the Social Transformation of Kazakh Society

Аңдатпа

Мақалада 1928 жылғы Қазақстандағы бай шаруашылықтарын тәркілеу науқаны дербес тарихи құбылыс және теориялық-әдіснамалық талдау нысаны ретінде қарастырылады. Негізгі назар мүлікті тәркілеудің формалды сипаттамасына емес, ерте кеңестік кезеңдегі қазақ ауылын қайта құру жағдайындағы тәркілеу науқанының әлеуметтік мазмұнын ашуға аударылады. Көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылық жағдайында байлар тек экономикалық жағынан ауқатты топ қана емес, сонымен қатар рулық, шаруашылық, еңбек және патронаттық байланыстар жүйесінің маңызды бөлігі болды. Сондықтан кеңес билігінің бай шаруашылықтарына араласуы дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негіздеріне әсер етті. Мақалада тәркілеуді зерттеуде бірнеше зерттеу тәсілдерін ұштастыру қажеттілігі негізделеді. Таптық тәсіл науқанды түсіндірудің ресми кеңестік үлгісі ретінде сыни тұрғыдан қарастырылады. Әлеуметтік-тарихи тәсіл қазақ ауылы ішіндегі нақты байланыстарды анықтауға мүмкіндік береді, институционалдық тәсіл мемлекет, құқық және әкімшілік аппараттың рөлін ашады, ал әлеуметтік инженерия тұжырымдамасы тәркілеуді кеңес билігінің дәстүрлі қоғамның күрделі әлеуметтік шындығын жіктеуге, оңайлатуға және қайта құруға бағытталған әрекеті ретінде түсіндіруге мүмкіндік береді. Мақалада 1928 жылғы тәркілеудің құқықтық рәсімдеуді, әкімшілік орындауды, идеологиялық негіздеуді және әлеуметтік қайта құруды біріктіргені көрсетіледі. 1928 жылғы 27 тамыздағы қаулы мен 30 тамыздағы нұсқаулық науқанға нормативтік сипат бергенімен, оның нақты мәні құқықтық реттеу шеңберінен әлдеқайда кең болды. Тәркілеу дәстүрлі элитаның ықпалын әлсіретуге, жергілікті беделдің бұрынғы тетіктерін бұзуға, тәуелділік қатынастарын өзгертуге және ауылда кеңестік бақылаудың жаңа формаларын орнықтыруға бағытталды. Тәркілеуді ұжымдастырудың қосалқы кезеңі ретінде емес, дербес саяси-әкімшілік науқан ретінде қарастыруға ерекше мән беріледі. Мұндай көзқарас Қазақстандағы ерте кеңестік өзгерістер тарихындағы оның орнын нақтылауға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижесінде бай шаруашылықтарды тәркілеу қазақ ауылын кеңестік билік пен басқару жүйесіне күштеп қосудың алғашқы негізгі құралдарының бірі болды және оның салдары қоғамдық құрылымның, билік нысандарының, жергілікті иерархияның және мемлекет пен дәстүрлі қоғам арасындағы қарым-қатынастардың өзгеруінен көрінді деген қорытынды жасалады.