The Golden Horde in Kazakhstan’s Commemorative Policy

Аңдатпа

Мақалада ұлттық бірегейлік пен мемлекеттік легитимділікті қалыптастырудағы негізгі ресурс ретінде
тарихи жад қарастырылған, негізгі назар қазақтар мен Жошы ұлысы (Алтын Орда) арасындағы сабақтастық мәселесіне аударылады. Теориялық бөлімде ұжымдық жадтың ұлт, ұлтшылдық және бірегейлік ұғымдарымен тығыз байланысты екені көрсетілген. Э. Смиттің, А. Ассманның еңбектеріне және әлеуметтік психология зерттеулеріне сүйене отырып, жад топтық ынтымақты, құндылықтар мен нормаларды нығайтатын, сонымен бірге өткеннің бәсекелес түсіндірмелері болған кезде қайшылықты әлеуетке ие «мнемоникалық ресурс» ретінде анықталады. Бұдан әрі Қазақ-Орда сабақтастығы мәселесінің тарихнамасы талданады. Төңкеріске дейінгі ғылымда қазақтар мен ордалық мұра арасындағы тікелей тарихи және этномәдени байланыс негізінен мойындалды. Кеңестік кезеңнің алғашқы жылдарында ғалымдар қазақ этногенезін Жошы мен Шағатай ұлыстарының аясында
түсіндіруге ұмтылды; алайда 1930–1940 жылдардан бастап бұл ұстаным «ұлтшылдық» деп танылып, ресми тарихнамадан ығыстырылды. Кейінгі кеңестік тарихи ғылым қазақтар мен Алтын Орда арасындағы тікелей байланысты теріске шығарып, Қазақ хандығының жалғыз бастауы ретінде Ақ Орданы ғана мойындады. Қазіргі жад саясатына ерекше назар аударылады: онда Жошы ұлысы этникалық «жекешелендірудің» нысаны емес, Қазақстанды басты тарихи кеңістіктердің бірі ретінде айқындай отырып, түркі халықтарының ортақ мұрасы ретінде ұсынылады. Бұл тәсіл өркениеттік көзқарасты алға тартады, «тарихи жарақаттарды» құралға айналдыруды жоққа шығарады және тарихи білімнің интегративті моделін қалыптастыруға ықпал етеді. Қорытындыда қазіргі заманғы түсіндірудің негізгі тұжырымдары түйінделген: қазақ этносының және мәдениетінің Жошы ұлысы шеңберінде қалыптасуы; Алтын Орданы Ұлы дала мемлекеттілігінің шарықтау шыңы ретінде тану; оның Орталық Еуразиядағы саяси, мәдени және тілдік үдерістерге шешуші ықпалы; сондай-ақ қазақтарды және басқа түркі халықтарын оның ортақ мұрагерлері ретінде тану.