Дәстүрлі қоғамдағы әйелдер ғұрыптарындағы жабық және ашық құрылымдар

Аңдатпа

Әйелдің мәртебесін өзгертетін әйелдердің бастамашылық рәсімдері немесе әйелдердің басқа рәсімдері мәдени антропология мен тарихтағы ең аз зерттелген салалардың бірі. Мұның себебі — осы саланың сыртқы көзқарастан, әсіресе бөтен еркек-зерттеушінің көзқарасынан жабықтығы. Осы тақырыптағы этнографиялық ақпарат әдетте тапшы және бір-біріне қарама-қайшы, ал тарихи ақпарат жоқтың қасы. Дәстүрлі қоғамдағы әйел өміріндегі ең маңызды кезеңді белгілейтін, үйлену тойымен байланысты ғұрыптар әдебиетте кеңірек көрініс тапқан. Тұтастай алғанда әйел салт-жораларының жүйесін қайта құру қызықты болар еді, бірақ қолда бар материал негізінде бұны іске асыру мүмкін емес сияқты. Мақалада анағұрлым қарапайым мақсат қойылған: үйлену тойына байланысты ғұрыптардың негізінде әйел кіндіктілердің өмірдің бір кезеңінен басқа кезеңге өту ғұрыптарында көрінетін символдық ойлаудың «логикасын» ашу. Біздің болжамымыз бойынша, оң жақта отырған қыздың мәртебесі жабық құрылымдармен сипатталады, мысалы, екі тұлым бір бұрымға өріледі, қалыңдықтың сырғалары баумен біріктіріледі. Тұрмысқа шыққаннан кейін құрылымдар ашылады, мысалы, тұлымдары екі бөлек өріліп, сырғаларды қосатын тізбек шешіледі. Археолог Е.Р. Усманова мен оның қосалқы авторларының ортағасырлық қыпшақ әйел мүсінінің гендерлік символикасы туралы пайымдауы осы «қисынды» ашуға түрткі болды. Бала емізетін әйел мүсінінің талтайып отырғаны және қыз бейнесінің мүсінінде тізелерін қосып отырғанының мағынасы анық. Дәл осы символизм әйелдің салт-ғұрыптарына байланысты басқа ашық және жабық құрылымдарда дамыған деп болжауға болады.